Super Grover

Ik sprak mezelf zojuist weer eens stevig toe. ‘Ga nou eens een keer aan de slag, man’, spookte er door mijn hoofd. Alsof ik nooit iets doe. Bizar natuurlijk dat ik zoiets denk. Het kritische stemmetje in mij schiet wel eens door, dan heb ik commentaar op mezelf. Of erger, ik veroordeel mijzelf voordat ik het in de gaten heb, kraak mezelf zelfs af. Vervelend is dat.

We hebben allemaal een innerlijke criticus in ons. Als ik met mensen hierover praat dan komen verschillende benamingen langs; zoals de strenge, de harde, de zeur, de rechter. De oorsprong van deze kritische stem ligt in ons superego, een mechanisme dat bewust en onbewust voortdurend ons gedrag en onze innerlijke beleving onder de loep neemt en keurt. Vervolgens vellen we een oordeel en verbinden we daar een bepaalde waarde aan. Alsof we onszelf een cijfer geven. Dat doen we door ons handelen en datgene wat we voelen af te zetten tegen allerlei meningen, adviezen, waarschuwingen, suggesties, beoordelingen en vermaningen die we ooit tot ons hebben genomen.

Natuurlijk is het gezond om af en toe een kritische blik op onszelf te werpen en om aspecten van onszelf te willen verbeteren. Maar omdat we allemaal een bepaalde vorm van succes, veiligheid, erkenning, steun en liefde nodig hebben probeert het superego onze gevaarlijke en onhebbelijke kant in te perken en ons te leiden naar het ‘ideale plaatje’ dat we ooit voor onszelf bedacht hebben. En daar gaan we vaak nat. Het vergelijken en (ver)oordelen kan destructieve effecten hebben omdat we ons meten aan maatstaven die we voornamelijk van anderen hebben aangeleerd om vervolgens vast te stellen dat we daaraan niet voldoen. Met een stevige innerlijke criticus in de gelederen is het lastig om in het nu te leven want we gaan volledig voorbij aan de daadwerkelijke wensen en behoeften die we hebben en aan wat oprecht en waarachtig aanvoelt.

Om ervoor te zorgen dat we niet alleen vanuit ons superego leven is het belangrijk om ons bewustzijn te vergroten. Een van de grootste gevaren is wel dat we nog sneller beseffen dat we niet voldoen aan ons ideaalbeeld met als risico dat we onszelf nog meer gaan veroordelen. Wat daarnaast meespeelt is de manier van communiceren van ons superego. Het superego ontstaat als we vijf jaar oud zijn en ons identificeren met onze ouders. We kopiëren dan hun normen en waarden, en we hebben dus vooral contact met een afspiegeling van hun superego. In de puberteit nemen we afstand van dit spiegelbeeld en creëren we ons eigen superego. Een verzameling van concepten, theorieën en dergelijke die we al kennen en die we recentelijk tot ons hebben genomen. Wat de meesten van ons niet in de gaten hebben is dat het superego communiceert als een puber omdat het juist in de puberteit is ontstaan; direct, ongezouten, soms ronduit bot. Mijn superego spuwt de ene na de andere gedachte uit als een zestien/zeventienjarige Ernst. Het effect van dit soort gedachten is dat het mij met regelmaat onder druk zet en dus dwingt om perfectie na te blijven streven. En als het voor mij geldt dan geldt het waarschijnlijk voor de meesten van ons.

Wat wij tussen de regels door niet horen is dat pubers met hun stevige feedback een bedoeling hebben. Tot een paar jaar gelden had ik helemaal niet door dat het superego zo communiceerde en dus pikte ik de boodschap achter de kritiek niet op. Eigenlijk wil de puber in ons alleen maar advies geven zodat we uiteindelijk toch voldoen aan ons ideaal. Het komt alleen wat onhandig over en daarmee confronteert het ons met onze onvolkomenheden en ons gebrek aan eigenwaarde. En dat kan best heftig zijn.

Even de proef op de som maar dan met een echte puber. Pasgeleden fietste ik met mijn kinderen naar voetbal. Eenmaal onderweg zag ik een eind verder een wegversperring. Meteen gaf ik een zwiep aan mijn fietsstuur om zo de eerste straat rechts te kunnen nemen. Ik pakte nog wel met mijn voorwiel een stoeprandje mee maar mijn kinderen volgden als eendenkuikentjes hun vader.

Door de versperde weg konden we nu niets anders dan een flink stuk omrijden. Mijn pre-puberende, oudste dochter van 12 had dit meteen in de gaten en begon meteen te balen. Omdat ze een hekel heeft aan te laat komen was ze in zichzelf aan het foeteren. Er was weinig van te verstaan maar haar gezicht stond op onweer. Voorzichtig vroeg ik naar de bekende weg; ‘Wat is er, meid?’ Meteen ging ze los: ‘Pap, je kan niet fietsen en door jou komen we te laat!’

Later, na de gewonnen voetbalwedstrijd van mijn dochter, vroeg ik haar wat ze nou bedoelde met haar opmerkingen tijdens onze fietstocht. Na even nadenken zei mijn dochter dat ik te gevaarlijk fietste, zeker met mijn kinderen erbij en dat ik een kortere weg naar de voetbalclub had kunnen nemen. Ze had gelijk, alleen had ze het op de fiets wat ongelukkig overgebracht. Toen mijn pubertje wegliep verscheen er een kleine glimlach op mijn gezicht en zachtjes mompelde ik; ‘Superego’. Mijn jongste dochter die nog naast mij stond, zei daarop meteen, ‘Nee papa, je bedoelt Super Grover’.

Ondertussen weet ik dat het oordelen, het vergelijken en het maken van zelfverwijten alleen getransformeerd kan worden als je begrijpt dat het beeld dat je hebt van wie je bent en welke mogelijkheden je hebt, voornamelijk bepaald is door je ervaringen in het verleden en je overtuigingen. Weet je eenmaal diep van binnen dat je van nature van absolute waarde bent, zonder te hoeven voldoen aan alle eisen, regels en normen en waarden dan kan je beginnen jezelf te bevrijden van de behoefte aan positieve beoordeling en goedkeuring van anderen en je eigen innerlijke criticus. Acceptatie van je ware zelf kan dan beginnen.

Mijn superego schreeuwt nog regelmatig, en hard af en toe. Meestal herken ik mijn kritische ik, mijn rechter en besef ik me dat het maar een fractie is van mijzelf als geheel persoon. Eigenlijk vraagt deze aandoenlijke ‘schreeuwlelijk’ gewoon aandacht en gunt dit stuk mij maar een ding: vanuit mijn ware essentie leven. Ik geef aandacht door ermee te communiceren, een simpele gedachte als; ‘Okay, ik weet dat je mij scherp wilt houden maar nu heb ik behoefte aan …’, is meestal voldoende. Het geeft rust en, belangrijk, erkenning. En … altijd meegenomen, … ik begrijp nu vaak de achterliggende boodschap …